Hayatı Şekillendiren Duygu ve Değerlerimiz

Duygular ve sahip olunan değerler bireyin yaşamında aynı derecede önemli bir yer teşkil eden, yaşamlarında yol gösterici rol üstlenen, davranışlarına yön veren, benliklerini oluşturan temel unsurlardır. Bu ikisinin ilişkisine değinmeden önce her biri hakkında kısaca bilgilerimizi hatırlayalım.

Duygu, bireyin ruh hâlinde biyokimyasal veya çevresel etkilerle oluşan karmaşık psikofizyolojik bir değişimdir. Bilincin etkisi olmadan, iç ve dış olaylara bir tepki olarak ortaya çıkar. Dış uyarıcılara veya vücudumuzdaki dürtülere doğuştan gelen, türe özgü belirli reaksiyonlar verilir. Bunlar önceden düzenlenmişlerdir. Duygular genel olarak kişinin yaşama uyum sağlamasını kolaylaştıran içsel durumlardır. Duygular güdüler ve dürtüler gibi davranışların şekillenmesinde yönlendirici bir etki yapar. Ancak içsel faktörlerden kaynaklanıp ve insan davranışlarına yön veren dürtü ve güdülerin aksine duygular genellikle dışsal faktörlerden kaynaklanır ve insanı çevresinde olup biten olaylara ve nesnelere yöneltir. Nedenine ve sebep oldukları tepkilere süresine kalıcı ya da geçici oluşuna şiddetine göre çok sayıda duygu tanımlanmıştır. Her bir duygunun kişiler üzerinde etkileri farklı olabileceği gibi bir duygunun farklı farklı kişilerde farklı etkilere yol açacağı bilinmektedir. Bazı duyguları kontrol edebilmek daha kolaydır ve dolayısıyla kişiyi etkisi altına alamaz. Kimi duyguların kontrolü zordur baskı altına alınamaz baş edilemez. İşte bu yoğun baskılanamayan duygular kontrolü ele geçirip onu yönetmeye başlayabilir. Kimi duygular toplum tarafından kabul görüp benimsenip desteklenirken fedakarlık gibi kimi duygular ise kabul görmez açgözlülük gibi. Bir diğer özelliği de aynı uyarıcının insanlar da farklı duygular yaratabilme özelliği vardır. Sevimli bir yavru kedinin bile farklı insanlarda farklı duygular yaratması ya da farklı derecede duygu oluşturması mümkündür. Ya da bir düşüncenin örneğin yola çıkma hazırlığı yapan iki farklı kişide trafik kazası geçirebileceği düşüncesi ya da o anda ekranda trafik kazası görüntüleri farklı duygular oluşturabilir. Tüm insanların duygusal etkilenimleri davranışları ve tepkileri farklı farklıdır ve kişiye özgündür.

Duygular tutum ve davranışlarla birlikte düşünceleri de etkileyen içsel durumlardır. Uyarıcıya karşı bir içsel tutum gelişir. Bu tutumun derecesine göre de davranış şekillenir.

Öleceğini ya da hastalanacağını olası bir başarısızlığı düşünen birinde doğal olarak kaygı duygusu baskın durma gelecektir. Diğer taraftan çocuğunun doğumunu düşünen bir babada ya da güzel bir haber alan birinde mutluluk duygusunun ortaya çıkması kaçınılmaz bir sonuçtur. Bir sınav başarısını düşünmek ya da o sınavı başarmak her ikisi de sevinç ve gurur duygusu yaratacaktır.

Dolayısıyla bütün bunlar duyguların, düşüncelerin, tutumların ve davranışların insanın yaşamında iç içe olduğunu gösterir. Buradan hareketle duygularla değerlerinde birbirini tamamladığını, etkilediğini iç içe geçmiş olduğunu belirtelim. Değerlerin ne olduğuna kısaca göz atalım ve değerlerle duyguların ilişkisini inceleyelim.

Değerler insanların iyiyi, doğruyu ve güzeli tanımlamak ayırt etmek için koymuş olduğu ölçütler veya standartlardır. Kişiye yol gösteren ilkeler inançlar olarak da tanımlanmaktadır. Bu temel alınmış standartlar ve ölçüler aracılığıyla bir durum olay ya da düşünce hakkında doğru, yanlış haklı, haksız, iyi kötü, ahlaklı ahlaksız gibi yargılamalarda bulunur. Kişi karar ve tercihlerinde esas aldığı değerleri göz önünde bulundurur.

Değerler kişilerin tutum ve davranışlarına yön verir. İnsanların tüm yaşamları boyunca aldığı kararlarda tercihlerinin şekillenmesinde çok büyük rol oynarlar. Değerler insanların kişiliğini oluşturan en temel unsurlardan biridir. Kişilerin sahip olduğu değerler, olaylar ve olgular karşısında takınacağı tutumun belirlenmesinde büyük rol oynar. Değerler çağa zamana yaşanan topluma göre farklılıklar gösterir. Yaşanan çağa göre değerler ortaya çıkabilir önem kazanabilir ya da tamamen işlevsizleşip, gözden düşebilir. Değerler, bireyler için neyin ve nelerin önemli olduğunu göstermesi bakımından değerlidir. Örneğin kimisi bağımsızlığa kimi özgürlüğe kimi başarıya değer yükler. Bir birey için çok önemli olan değer diğerleri için önemsiz olabilir. Bunun yanında iyilik doğruluk adalet gibi değerler genel kabul görür ve çoğunluk tarafından benimsenir.

Değerler, bireyler için neyin ve nelerin önemli olduğunu düşündürür. Örneğin özgürlük gibi. Her birey önem derecesine göre değişen birçok değere sahiptir. Bir birey için çok önemli olan değer diğerleri için önemsiz olabilir. Bireyin değerlerinin oluşumunda, genellikle içine doğduğu toplumla etkileşmesi içselleştirmesi rol oynar. O toplum tarafından faydalı iyi doğru olarak kabul görmüş olay olgu bilgi ya da inançlar birey tarafından da olumlu kabul edilip benimsenir ve değerlerinin oluşmasına öncülük eder.

Dışsal uyarıcı bir nesne olay ya da insan karşıdaki insanda olumlu ya da olumsuz duygular yaratırsa bu demektir ki birey bu uyarıcılarla daha önceden karşılaşmış ve etkileşime girmiştir. Bireyin sahip olduğu değerler sistemi ile duygular yakın ilişkilidir. İnsanın sahip olduğu değerler karşıdaki olay nesne ya da kişiye karşı olumlu yada olumsuz duygular oluşmasında belirleyici rol oynar. Farklı değerlere sahip kişilerin olaylar karşısındaki duygusal tepkisi farklı olacaktır. Bu duygusal tepkinin sonunda oluşan davranışta farklı olacaktır. Diğer bir deyimle davranış, duyguların dışa vurumu ortaya dökülmesi sergilenmesi demektir. Bir duygu davranış olarak kendini gösterdiğinde nasıl bir duygu yaşandığı anlaşılmış olur.

Buradan hareketle duyguların davranışlarımızı şekillendirdiğini duygularımız üzerinde ise sahip olunan değerlerin etkisi olduğu görülür. Kişinin olaylar karşısında geliştirdiği tutum ve davranışlarının en belirleyici ögesinin sahip olduğu değerler olduğunu söyleyebiliriz. İnsan onuruna saygı duyan sevgiyi bir değer olarak sahiplenmiş bir bireyin bir evsiz karşısında ortaya çıkacak acıma duygusu ve bununda yardım etme davranışına dönüşmesi buna bir örnektir. Bir başka örnek dürüstlüğü bir değer olarak sahiplenmiş bir bireyi ele alalım. Hırsızlığa şahit olduğunda sorumluluk duygusu harekete geçerek tepki gösterecek önlemeye çalışmak gibi bir davranış geliştirecektir. Uyarıcının bireyde olumlu ya da olumsuz hoş olan ya da olmayan duygular yarattığını biliyoruz. Bireyin değerleri ile çevresel uyarıcının uyuşması duygularında olumlu olmasını sağlar. Öte yandan sahip olunan değerlere ters bir uyarıcıyla karşılaşmada ortaya çıkan duygu beklendiği gibi olumsuz olacaktır. Bir diğer önemli noktada aynı değerlere sahip iki ayrı bireyde aynı uyarıcının oluşturduğu duygu ve tutumun derecesi tamamen bireye özgüdür ve birbirinden farklı olabilir. Dahil oldukları toplumun bir terör saldırısına maruz kalması durumunda vatanseverlik değerine sahip iki bireyde gelişecek duygunun ölçüsü değişkendir. Birisi yoğun bir kin ve öfke duygusu diğeri daha cılız duygular geliştirebilir. Bu durumda geliştirilen davranışta farlı olacaktır. Yine aile birliğini, sevgisini önemli değerlerinden biri olarak gören birini ele alalım. Bu birey ailesi saldırıya uğradığında aşırı yoğun bir öfke ve ardından intikam duygusu geliştirip karşı tarafa zarar verecek davranışlara yeltenecektir. Diğer yandan başka bir birey aile kavramını değeri olarak görmüyor ya da en önemli öncelikli değeri olarak görmüyorsa cılız bir duygu ve basit bir tutum ve davranış geliştirir ya da hiç geliştirmez.

Duygular ve değerler birbirleriyle iç içe geçmiş birbirleriyle sürekli etkileşim içinde olan kişinin benliğini oluşturan olmazsa olmaz unsurlardır. Bireyin yaşamı boyunca çevresel uyaranlara, nesnelere diğer bireylere karşı sağlıklı, ölçülü, tutarlı tutumlar ve davranışlar geliştirebilmesi ancak bu iki unsurun uyumlu birlikteliğiyle sağlanabilir.

BİRCAN YILDIRIM

 

Kitaplarıma göstermiş olduğunuz ilgi için teşekkür ederim hepsine ulaşabileceğiniz bir link soruyorsunuz bu linki tıklayarak ulaşabilirsiniz okuma sırası ise ben kazanmadan bitmez, hayat cesurlara torpil geçer, yaşam terapisi ve duygusal zeka. https://www.dr.com.tr/Yazar/bircan-yildirim/s=282478

+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.